2026 Bütçesi ne söylüyor ne gizliyor? Prof. Dr. Kamil Tüğen Kent Ege için kaleme aldı

2026 Bütçesi ne söylüyor ne gizliyor?

Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi TBMM’de görüşülüyor. 18,9 trilyon TL’lik harcama öngören 2026 bütçesi, istikrar hedefi kadar riskleriyle de dikkat çekiyor.

Prof. Dr. Kamil Tüğen Kent Ege için kaleme aldı

Prof. Dr. Tüğen’in yazısında şu başlıklar öne çıkıyor;

İstikrar mı, Sıkılaşma mı? Yeni yıl bütçesi ve Türkiye Ekonomisinin yol haritası nasıl? Kur baskısı ve büyüme riski ne demek? Vatandaşın bütçeyle imtihanı nasıl gerçekleşecek?  Enflasyon Tahminleri ile Bütçe Artışları Uyumlu mu? Teknoloji ve Küresel Belirsizlik Bütçeyi Nasıl Etkiler? Enerji İthalatı Azalıyor mu?

**

2026 Bütçesini Nasıl Anlayalım?

2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi ile 2024 Yılı Merkezi Yönetim Kesin Hesap Kanunu Teklifi TBMM’de görüşülüyor. TBMM’deki görüşmelerin tamamlanmasından, oylamadan ve Cumhurbaşkanının onayından sonra 1 Ocak 2026 itibarıyla bütçenin yürürlüğe girmesi bekleniyor.

‘Vatandaş ve hizmet odaklı yaklaşımla hazırlanan’ 2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifinin bir “istikrar ve refah” bütçesi olduğu ifade edilmiştir.

2026 yılı Merkezi Yönetim Bütçesinde bütçe giderlerinin 18 trilyon 929 milyar lira, bütçe gelirlerinin ise 16 trilyon 216 milyar lira olacağını öngörülmektedir (TBMM Plân ve Bütçe Komisyonundaki görüşmelerin sonunda Hazine ve Maliye Bakanlığı bütçesine 50 milyar TL ödenek eklenmiş, KDV gelirleri tahmini de 50 milyar TL yükseltilmiştir.)

Bütçe açığının gayri safi yurtiçi hasılaya oranının yüzde 3,5 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Deprem hariç bütçe açığının gayrisafi yurtiçi hasılaya oranının yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

2025 yılına göre 2026 yılı için bütçe harcamaları yüzde 28,5, bütçe gelirleri yüzde 26,6 oranında artmıştır. 2025 yıl sonu enflasyon beklentisi yüzde 31,8, 2026 yılı enflasyon hedefi ise  % 16,0’dır. Bu durumda bütçe harcamaları ve gelirleri 2025 yılı enflasyon oranı tahmini dikkate alındığında enflasyonun gerisinde, 2026 yılı enflasyon hedefi göz önünde bulundurulduğunda enflasyonun üzerindedir.

2026 yılı bütçe hedeflerine bakıldığında bu hedeflerin günün trendlerine uygun olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, hızlı teknolojik gelişmeler, yapay zeka, robot teknolojilerindeki gelişmeler vb. ülkeleri öngörülmesi zor bir alana doğru sürüklemektedir Artan öngörülemezlik  bütçenin başarısını olumsuz etkileyecektir.

Dolar kurunun baskı altında olduğu bilinmektedir. Bu baskı, ihracatı olumsuz etkilerken ithalatı teşvik etmekte, bütçenin faiz oranlarının yüksekliği nedeniyle finansmanını kolaylaştırmaktadır. İthalata dayalı büyüme döviz kurlarını potansiyel olarak hızla yükseltme riskini taşımaktadır 1994 krizi büyük ölçüde bu nedenle çıkmıştır.

Tahminler için bir yıl uzun bir süre. Onun için özel sektör kuruluşları bütçelerini yıl içinde belirli aralıklarla revize ediyor. Bu usulün, ‘tekrar eden bütçelemenin’ (repetitive budgeting), devlette de uygulanmasını ileri sürenler var. Tabii teknoloji ve  iletişim alanındaki gelişmeler devlet için bu usulü uygulanabilir kılsa da hukuki ve yasama süreci açısından ortaya  çıkacak zorlukları aşmak gerekmektedir.

Yeni yıl bütçesi denilince algı memur ve emeklere yapılacak zamlara yöneliyor. Şüphesiz bu konu milyonları ilgilendiriyor. Basın konuyu öne çıkarıyor, zamla ilgili tahminler rakamlar yayınlanıyor. Algının asıl, bütçenin ülkemizin ekonomik, mali ve sosyal istikrarına, büyümesine, kalkınmasını yapacağı katkılara yönelmesi lazım. Zira istikrar, büyüme ve kalkınma ile her şey yoluna girecektir. Ülkemiz kuzey ve güneyindeki, diğer bölgelerdeki çatışma ve gerilimlerin azalması ve barışa katkı için çalışmaktadır. Ülkemizde de dünyada da gelişme ve büyüme, barış ve istikrar ortamında mümkündür.

2026 bütçesindeki harcama büyüklüğü ‘bastırılmış’ bir büyüklüktür.  Kamusal ihtiyaçlara bütünüyle cevap vermesi güçtür. Bütçeyi büyütmek için gelir tarafını güçlendirmek gerekmektedir. Bu yönde kayıt dışı ekonominin asgari ölçülere çekilmesi önemlidir. Hazine ve Maliye Bakanlığı son yıllarda teknolojiyi de kullanarak mükellefleri daha yakından izlemektedir. Beyanname sayılarında önemli artışlar bulunmaktadır. Tabii vergi matrahlarını büyütmek için asıl önemli olan, üretimi, milli geliri hızla artırmaktır.

Hazine ve Maliye Bakanı 15 Aralık’ta TBMM Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada petrol tüketimimizin %15’ini, doğal gaz tüketimimizin %16’sını yerli kaynaklarımızdan sağlıyoruz, dedi. Bu oranlar geçmişte düşüktü. Cari açığın önemli bir bölümünü meydana getiren enerji ithalatındaki azalma döviz kaynaklarımız üzerindeki yükü hafifletecek, bütçemizin büyümesine katkı sağlayacaktır.

Devlet bütçesi ve eki cetveller, raporlar, teknik dokümanlardır. Bunları vatandaşların açık olarak anlayabilmeleri kolay değildir. Bu yüzden son yıllarda Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın, Hazine ve Maliye Bakanlığının internet sitelerinde ‘vatandaş bütçe rehberi’ başlığı altında bütçeye ilişkin özet tablolara, grafiklere dayalı bilgilere yer veriliyor. Bu rehber bütçenin demokratik niteliğini artırmaktadır. Vatandaş bütçe rehberinin daha iyi hazırlanması önemlidir. Vatandaş ‘Bu bütçe, Benim Bütçem’ diyebilmeli, bütçeyi sahiplenmeli ve sorumluluklarını yerine getirme konusunda hassas olabilmelidir. Bu doğrultuda ‘Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının Bütçe Mesajı’ başlığı altında her yıl yeni yıl bütçesini tanıtan, Türkiye’deki ve tüm dünyadaki kurumlarımıza, vatandaşlarımıza yönelik moral verici, birleştirici, güzel, akıcı bir Türkçe ile hazırlanmış birkaç sayfalık bir mesaj yayınlanması uygun olacaktır.

Uzun bir süredir pek çok ülkede Birleşmiş Milletler’in de desteklediği cinsiyete dayalı bütçeleme (gender budgeting)  uygulamaları var. Amaç, bütçe kaynaklarının cinsler (kadın-erkek) hatta yaş grupları bakımından da dengeli dağılımını sağlamak, bu konudaki raporu bütçe dokümanlarına eklemek, uygulamayı izlemek. TBMM’de Kadın-Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun bu konudaki çalışmalarına ve Kocaeli’ndeki çalıştığı katıldım. Bu çalışmalar kitap haline de getirildi. Uygulamanın başlatılması beklenmektedir.

Bütçemizde istikrar politikalarından en fazla olumsuz etkilenen harcamalar, yatırım harcamalarıdır. 2026 yılı bütçesinde yatırımlara yüzde 10,6’lık bir pay ayrılmıştır. 1980’li yıllarda bu pay yüzde 20 civarında, bazı yıllar yüzde 20’nin üzerindeydi (1986 yılında yüzde 23.5). Harcama kısıntıları yatırım harcamaları üzerinden yapılmaktadır. Fakat hükümetler bütçe dışında yap-işlet-devret, kamu-özel sektör işbirlikleri  modeliyle, Varlık Fonu, Türkiye Kalkınma Fonu gibi araçlarla yatırım harcamalarındaki yetersizliği gidermeye çalışıyorlar. Ancak bu uygulamalarla ilgili   kamuoyuna yansıyan ve eleştirilen hususlar var.

31 Mart 2024 mahalli idareler seçimlerinden sonra 13 Mayıs 2024’de açıklanan ve yürürlüğe giren ‘Kamuda Tasarruf ve Verimlilik Tedbirleri’nin etkisini gösterdiği söylenebilir. Zira Haziran 2022 ve Haziran 2023’de Cumhurbaşkanı tarafından Merkezi Yönetim Ek Bütçe Kanun Teklifi TBMM’ye sunulmuş ve kabul edilmiş iken Haziran 2024 ve Haziran 2025’de ek bütçe kanun teklifleri hazırlanmamıştır.

Bütçemizin sıkıntılı tarafı, gelirlerdir. Bilhassa Covid-19 salgının devam ettiği dönemde vergiler başta olmak üzere kamu gelirlerinin toplanmasında zorluklar yaşanmıştı. Bu dönemde, birkaç defa, süresinde ödenmemiş vergi ve kamu alacakları için yeniden yapılandırma kanunları yürürlüğe konulmuştu.

Bütçemiz üzerinde Covid-19 salgınının ve 6 Şubat 2023’deki 11 ilimizi etkileyen deprem felaketinin etkisi giderek azalmaktadır. Temenni edelim ki, 2026 yılında dünyada ve ülkemize her şey yolunda gitsin, iklim normalinde olsun, yağışlar zamanında ve yeterli seviyede olsun.

2026 Yılı Bütçemizin ülkemiz için hayırlı uğurlu olmasını, beklentileri karşılamasını  diliyorum.

Prof. Dr. Kâmil Tüğen
Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye Bölümü